روایت دقیق پرچم شیر و خورشید از مشروطه تا انقلاب
بررسی حقوقی، تاریخی و استانداردسازی پرچم شیر و خورشید ایران از زمان مشروطه تا پایان دوران پهلوی و انواع نسخههای رسمی آن.
روایت حقوقی پرچم شیر و خورشید ایران
بحث پیرامون پرچم شیر و خورشید نشان در سالهای اخیر با افزایش نمایشهای آن توسط گروههای مختلف داخلی و خارجی بسیار داغ شده است. نکته مهم این است که بسیاری از علاقهمندان به این نماد، از اشکال رسمی و استانداردشده آن در ادوار مختلف بیاطلاع هستند. همانطور که در اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطیت (مصوب ۱۲۸۶ ه.خ) ذکر شده است: “الوانِ رسمیِ بیرقِ ایرانْ سبز و سفید و سرخ و علامتْ شیر و خورشید است.” این نشان، یک پدیده صرفاً سلیقهای نبوده، بلکه تابع قوانین و مقررات رسمی بوده است که جزئیات دقیق رسم آن را تعیین میکردند.
در ابتدا، پس از مشروطه، کوششهایی جهت استانداردسازی انجام شد. مقررهای در سال ۱۲۸۹ ه.خ جزئیات علامت، شامل شکل دم شیر (شبیه حرف S ایتالیک)، محل و اندازه شیر، شمشیر و خورشید را توصیف نمود. در آن زمان، شیر و خورشید به گونهای درشت ترسیم میشد که بر روی هر سه نوار رنگی (سبز، سفید و سرخ) جای میگرفت و هیچچیزی زیر پای شیر ترسیم نمیشد. نسبت پهنا به درازای پرچم نیز ۱ به ۲ تعیین گردید.
تحولات در دوره پهلوی
پس از روی کار آمدن سلسله پهلوی، تغییر بنیادینی در اصل پنجم متمم قانون اساسی صورت نگرفت. در دوران رضاشاه پهلوی، شیر با چهرهای واقعیتر ترسیم شد و خورشید دیگر به صورت زنانه نقاشی نمیگردید. همچنین در این دوره واژه «پرچم» جایگزین واژههایی چون دِرَفش، عَلَم و بیرق شد.
در دوران محمدرضا شاه پهلوی، مقررات دقیقی برای شرح ویژگیهای پرچم صادر گردید. مقرره ۱۳۳۶ تصریح میکرد که نقش شیر و خورشید طلایی در وسط پرچم روی قسمت سفید قرار گیرد، سر شیر به سمت چوب پرچم باشد و شمشیر عمودی در دست شیر قرار گیرد. نکته قابل توجه، وجود دو روی مختلف برای پرچم بود که در یکی شمشیر در دست راست شیر قرار داشت و در روی دیگر عکس این وضعیت برقرار بود.
در سال ۱۳۳۷، شیر و خورشید بهجای قرار گرفتن بر روی یک خط افقی، بر روی روبانی تاخورده جای میگرفت، هرچند استانداردهای بعدی مجدداً تکیهگاه را خط ساده توصیف کردند.
سه نسخه رسمی پرچم دوران پهلوی
از زمان سلطنت احمدشاه قاجار و تداوم آن در دوران پهلوی، سه نوع نسخه از پرچم سهرنگ وجود داشت که هر کدام کاربری خاصی داشتند:
- پرچم دولتی (کشوری): سهرنگ سبز، سفید، سرخ با نشان شیر و خورشید در وسط.
- پرچم مدنی (Civil): این پرچم فاقد نشان شیر و خورشید بود و گاهی به اشتباه «پرچم ملی» نامیده میشد.
- پرچم نظامی (جنگی): دارای نشان شیر و خورشید بود که بالای آن تاج پهلوی قرار میگرفت و گرداگرد نشان را شاخههای بلوط و زیتون احاطه کرده بودند.
«برخلاف تصور رایج امروز، پرچم شیر و خورشید، نمادی سلیقهای یا قابلتغییر به دلخواه افراد نیست، بلکه پدیدهای حقوقی، تاریخی و استانداردشده است.»
در نهایت، تناسب ابعاد پرچم نیز در طول زمان دستخوش تغییراتی شد؛ از نسبت ۱ به ۲ در ابتدا، به نسبت ۱ به ۱٫۷۵ (معادل ۴ به ۷) در دهههای ۱۳۳۰ شمسی رسید که این تناسب در پرچم کنونی نیز رعایت میشود. رواج اشکال نادقیق در سالهای اخیر، نشاندهنده گسست از دقتهای تاریخی و حقوقی ثبتشده در مورد این نماد ملی است.
