احکام فقهی غصب زمین و تصرفات غیرمجاز املاک

احکام فقهی تصرف در املاک و اراضی

این متن به بررسی احکام فقهی مهمی در زمینه غصب زمین و تصرفات مختلف در اراضی، به‌ویژه زمین‌های کشاورزی و بایر، می‌پردازد. یکی از موضوعات کلیدی، حق عبور یا نماز خواندن در زمین‌های وسیع غیرمزروعی است که از روستا فاصله دارند؛ در این موارد، حتی اگر صاحبان راضی نباشند، عبور کردن و انجام اعمالی مانند نماز اشکالی ندارد. در زمین‌های زراعی نزدیک به سکونت که فاقد حصار هستند، تصرفات جزئی مانند عبور نیز در صورتی جایز است که مالکین رضایت داشته باشند، و اگر حتی یکی از مالکین ناراضی باشد، تصرف حرام خواهد بود. این موضوع نشان‌دهنده اهمیت رضایت مالک در فقه اسلامی است.

موضوع کاشتن محصول در زمینی که مالک آن رها کرده نیز مطرح شده است. اگر یقین به رضایت مالک وجود نداشته باشد، کاشتن جایز نیست و محصول کاشته شده متعلق به صاحب بذر است، نه صاحب زمین. همچنین، استفاده از حیاط ملک به‌عنوان سرایدار برای پرورش دام و کسب درآمد بدون رضایت صریح مالک، مجاز نیست، حتی اگر در قرارداد اولیه ممنوعیتی ذکر نشده باشد.

موارد خاص تصرفات غیرمجاز

برخی پرسش‌ها به مصادیق خاص غصب می‌پردازند که نیازمند تفکیک است:

• ورود به زمین‌ها هنگام گردشگری: عبور از زمین‌های زراعی بدون حصار و بدون آسیب رساندن، در صورتی که زمین وسیع بوده و برای چرای حیوانات استفاده شود، حکم جواز عبور را دارد، اما در زمین‌های زراعی نزدیک ده با فقدان حصار، رضایت حداقل یکی از مالکین شرط است.
• درخت‌کاری در زمین بایر: اقدام به درخت‌کاری در زمینی که بی‌استفاده مانده، مستلزم کسب اجازه از مالک است و فرد ضامن اجرت‌المثل استفاده از زمین در طول مدت تصرف خواهد بود، هرچند خوردن میوه کشت‌شده با آب شخصی اشکالی ندارد.
• خسارت ناشی از حیوانات: مسئولیت خسارات وارده توسط حیوانات اهلی بسته به شرایط متفاوت است؛ اگر صاحب حیوان همراهش بوده یا حیوان شبانه خارج شده باشد، صاحب حیوان ضامن است، اما اگر حیوان روز (بدون حضور) در فضای باز خسارت وارد کند، ضمان متوجه صاحب حیوان نیست.

«در زمین بسیار وسیعی که از روستا و ده دور و چراگاه حیوانات است، اگر چه صاحبانش راضی نباشند، عبور کردن و نماز خواندن و مانند آن اشکال ندارد و در زمین‌های زراعی هم که نزدیک ده است و دیوار ندارد، اگر چه در بین مالکین آنها صغیر و دیوانه باشد، نماز و عبور و تصرفات جزئی اشکال ندارد، ولی اگر یکی از صاحبانش ناراضی باشند تصرف در آن حرام است.»

قلب ماهیت ملک توسط غاصب

در مورد املاکی که غاصب در آن تصرفات اساسی کرده و قلب ماهیت داده است (مثلاً ساختن یک ساختمان چند طبقه)، حکم فقهی این است که مالک همچنان نسبت به عین ملک و زمین خود حق دارد. غاصب حقی در آن پیدا نمی‌کند و مالک می‌تواند در صورت تمایل، غاصب را ملزم به تخریب و تخلیه ملک نماید و صرفاً پرداخت قیمت ملک کفایت نمی‌کند.

«در فرض سؤال مالک نسبت به عین ملک و زمین خود حق دارد و غاصب هیچ گونه حقی در آن ندارد و اگر مالک بخواهد، غاصب باید ساختمان را تخریب کرده و زمین را تخلیه کند.»

موارد استفاده از اموال غیر نیز مورد تأکید قرار گرفته است؛ اگر میوه‌ای توسط فردی بدون رضایت مالک آورده شود و شخص ثالث از آن استفاده کند، استفاده جایز نیست و ضامن خواهد بود، مگر اینکه بعداً مالک اعلام رضایت قطعی نماید. این موارد بر اهمیت رعایت حقوق مادی افراد در جامعه تأکید دارد.