انتشار کتابی درباره اسناد شرعی ایالت فارس در عصر قاجار

بازخوانی تاریخ اجتماعی و دینی فارس با اسناد شرعی قاجار

کتاب «اسناد شرعی ایالت فارس در عهد قاجار؛ پژوهشی در اسناد تاریخی خاندان اسلامی حاج سیدعلی تاجر بیرمی» به تازگی از سوی پژوهشکده تاریخ اسلام منتشر شده و به بازخوانی بخشی از تاریخ اجتماعی و دینی جنوب ایران در عصر قاجار می‌پردازد. این اثر حاصل پژوهشی اسنادی درباره یکی از خاندان‌های اسلامی اثرگذار جنوب کشور در دوره قاجار است که با نام وکیل‌الرعایای بیرمی (لاری) شهرت داشته‌اند. نویسندگان این اثر، سیداحمد عسکری و وحید کارگر جهرمی، تأکید کرده‌اند که خلأ یک پژوهش مستقل در حوزه اسناد شرعی فارس تا پیش از این محسوس بود و این کتاب تلاش دارد تا بخشی از این خلاء پژوهشی را جبران نماید. با توجه به اهمیت تاریخی ایالت فارس، که خاستگاه جریانات قدرتمند دینی و اصلاحی مانند جنبش تنباکو و انقلاب مشروطه بوده است، اهمیت این اسناد دوچندان می‌شود.

مجموعه اسناد مورد بررسی در این کتاب، گونه‌های متنوعی از اسناد شرعی را در بر می‌گیرد که در فضای اجتماعی فارس دوره قاجار رایج بوده است. این اسناد نه تنها از منظر حقوقی و دینی اهمیت دارند، بلکه به مثابه گنجینه‌ای از داده‌های تاریخی، امکان بازسازی مناسبات اجتماعی، اقتصادی و دینی فارس دوره قاجاریه را فراهم می‌آورند.

ساختار و محتوای اسناد

این پژوهش پس از طرح مباحث نظری و تاریخی درباره سندپژوهی، به بررسی مهم‌ترین روابط مثلث قدرت در آن دوره یعنی «بازار، مسجد و ارگ» می‌پردازد و مناسبات میان تجار، روحانیون و حکومت در ایالت فارس را کندوکاو می‌کند. اسناد خاندان حاج سیدعلی تاجر بیرمی نشان‌دهنده نقش‌آفرینی چندین نسل از این سادات تاجر در ساختار قدرت اجتماعی و اقتصادی فارس است؛ آنان مناصبی چون وکیل‌الرعایایی و ناظم‌التجاری را برعهده داشته و ارتباط نزدیکی با حکام و علمای دینی فارس، از جمله خاندان فالی اسیری و آیت‌الله سیدعبدالحسین لاری، رهبر مذهبی مشروطه در جنوب، داشته‌اند.

• اسناد شرعی شامل استفتائات، شهادت‌نامه، نکاح‌نامه، وکالت‌نامه و مبایعه‌نامه است.
• این کتاب پیوند وثیق فعالیت اقتصادی تجار با باورهای دینی آنان را در متن اسناد منعکس کرده است.
• علاوه بر اسناد شرعی، احکام دینی و اسنادی مرتبط با فعالیت‌های مبارزاتی دوره مشروطه نیز یافت شده است.
• شواهد تاریخی خارج از متن اسناد، نظیر امور خیر مانند احداث آب‌انبارهای عمومی توسط حاج سید علی تاجر بیرمی، نشانگر مسئولیت اجتماعی این خاندان است.
• کتاب در شش فصل تنظیم شده و شامل رونوشت و تصاویر اسناد شرعی می‌باشد.

نویسنده کتاب بیان کرد: «اسناد این مجموعه، گونه‌های متنوعی از اسناد شرعی مانند استفتائات، شهادت‌نامه، نکاح‌نامه، ذمه‌نامه، تمسک‌نامچه، مبایعه‌نامه، شرکت‌نامه، وکالت‌نامه، اظهارنامه، برات و... را دربر می‌گیرد که در فضای اجتماعی فارس دوره قاجار رایج بوده است.»

سید احمد عسکری اظهار داشت: «در تحلیل محتوای اسناد با نوعی جهان‌بینی دینی مواجه می‌شویم. تحلیل محتوای اسناد نشان می‌دهد که نگرش و باورهای دینی در زندگی تجار فارس حضوری پررنگ داشته است.»

پژوهشگران می‌توانند با اتکا به این میراث مکتوب ارزشمند، نگاه عمیق‌تری به تحولات اجتماعی، اقتصادی و مذهبی فارس عصر قاجار بیابند و ابعاد پیچیده‌ی مناسبات قدرت در آن دوره را درک کنند.