انتقاد از جایزه کتاب سال: برخی برگزیدگان جلال و شعر فجر در شأن این جایزه نیستند

نقد انتخاب‌های جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران

مرتضی کاردر، نویسنده و فعال فرهنگی، در گفتگو با خبرنگار مهر، به بررسی چالش‌ها و روندهای انتخاب آثار در «جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران» پرداخت. او تأکید کرد که این جایزه همواره تلاش کرده است استانداردهای خود را حفظ کند تا به عنوان یک مرجع معتبر در میان نخبگان باقی بماند، اما ابراز نگرانی کرد که در برخی سال‌ها «سهل‌انگاری در انتخاب‌ها» مشاهده می‌شود که می‌تواند به اعتبار این جایزه ملی آسیب بزند. کاردر اشاره کرد که فرایند کلی انتخاب داوران، به ویژه در دوره‌ای که محمدعلی مهدوی‌راد دبیری این جایزه را بر عهده داشته، با دقت و ظرافت انجام شده و آثار شایسته زیادی مدنظر قرار گرفته‌اند، اما مشکل اصلی در مرحله نهایی گزینش بروز می‌کند.

به گفته او، کاستی‌ها ممکن است ناشی از «رویکرد محافظه‌کارانه سنتی وزارت ارشاد» یا عدم وجود مدافعی قدرتمند برای آثار برجسته در شورای سیاست‌گذاری باشد. در حالی که در حوزه‌هایی مانند علوم قرآنی و تاریخ اسلام، آثار ارزشمندی به طور مداوم برگزیده می‌شوند، در رشته‌های دیگر، کتاب‌های بسیار برتر (تألیفی یا ترجمه) اغلب از مرحله نامزدی عبور نکرده و به جمع برگزیدگان راه نمی‌یابند. این مسئله نشان می‌دهد که توازن در ارزیابی رشته‌های مختلف رعایت نمی‌شود.

انتقاد به جایگاه برگزیدگان سایر جوایز

کاردر به شکلی صریح‌تر به موضوع ورود آثار برگزیده جوایز دیگر به فهرست کتاب سال اشاره کرد و گفت برخی از این آثار شایستگی حضور در جمع برترین‌های جایزه کتاب سال را ندارند. وی نمونه‌هایی را مطرح کرد که در آن آثاری از جوایز تخصصی مانند «جلال آل احمد» یا «شعر فجر» بدون ارزیابی مجدد و مستقل، در مراسم کتاب سال مورد تقدیر قرار گرفته‌اند. او معتقد است که داوران شاید با این پیش‌فرض که این اسامی از پیش تأیید شده‌اند، با دقت کافی به بررسی آن‌ها نپرداخته‌اند. به باور او، «صرف برگزیده شدن یک اثر در جوایزی همچون جایزه جلال‌آل احمد یا جایزه شعر فجر، به منزله شایستگی لزومی آن برای حضور در جمع برگزیدگان جایزه کتاب سال نیست.»

«شاهد آن هستیم که جایزه کتاب سال آثاری را برگزیده می‌کند که شاید در سطح و شأنیت این جایزه نباشند؛ روندی که نمونه‌های مشابهی در سال‌های گذشته نیز داشته است.»

کاردر تأکید کرد که کتاب سال باید «پوشش‌دهنده همه سلیقه‌ها و متوجه تمامی پژوهش‌ها و تلاش‌های انجام شده در طول سال باشد» و نباید با جوایز تخصصی‌تر نظیر «جایزه کتاب سال دین» اشتباه گرفته شود. حضور آثاری مانند «ترجمه فیزیک ارسطو» در میان تقدیرشدگان در مقابل «تصحیح مبدأ و معاد» به عنوان اثر برگزیده، نشانه‌ای از این عدم تعادل است که نیازمند بازنگری جدی در معیارهای انتخاب نهایی است تا اعتبار ملی این جایزه حفظ شود.