توقف ماشین تولید مدرک؛ علوم انسانی در صدر، علوم پایه در حاشیه

چالش‌های توازن تولید مدارک دانشگاهی در ایران

بر اساس آخرین گزارش‌ها، "ماشین تولید مدرک" در کشور متوقف شده و جمعیت دارندگان مدرک دکتری به ثبات نسبی رسیده است. این توقف اگرچه ممکن است به عنوان یک گام مثبت در جهت ساماندهی آموزش عالی تلقی شود، اما گزارش وزارت علوم در سال ۱۴۰۴ بر وجود عدم توازن کیفی عمیق در میان رشته‌های تحصیلی تأکید می‌کند. محور اصلی این عدم توازن، سیطره علوم انسانی بر فضای آکادمیک و در مقابل، حاشیه‌نشینی علوم پایه است. این وضعیت نشان‌دهنده عدم انطباق تولیدات علمی با نیازهای واقعی توسعه‌ای و فناورانه کشور است و نیازمند بازنگری جدی در اولویت‌بندی‌هاست.

اولویت‌بندی رشته‌های تحصیلی و شکاف عملکردی

مشکلات صرفاً به توزیع بین رشته‌ای محدود نمی‌شود. یکی دیگر از چالش‌های اساسی مطرح شده، شکاف عملکردی بخش غیردولتی در آموزش عالی است. این بخش که نقش مهمی در جذب دانشجو و تولید دانش دارد، نتوانسته است در تراز مورد انتظار، نقش خود را در توسعه کیفی ایفا کند. تمرکز زیاد بر رشته‌های علوم انسانی، که شاید اشباع نیروی کار تخصصی در این حوزه‌ها را به دنبال داشته باشد، در حالی رخ داده است که زیربنای توسعه علم و فناوری، یعنی علوم پایه، با کمبود شدید منابع و جذب مواجه است.

• ثبات جمعیت دکتری: پس از دوره گسترش کمّی، تعداد دانشجویان دکتری رو به ثبات گذاشته است.
• برتری علوم انسانی: رشته‌های علوم انسانی همچنان بیشترین سهم را در تولید مدارک دارند.
• نقش کم‌رنگ علوم پایه: رشته‌های بنیادین علمی (فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی و ...) دچار فقر منابع و سیاست‌گذاری مناسب شده‌اند.
• چالش بخش غیردولتی: عملکرد ضعیف مراکز آموزش عالی غیردولتی در تأمین کیفیت آموزش.

«عدم توازن کیفی موجود، نشان‌دهنده فاصله عمیق میان خروجی‌های نظام آموزش عالی و اولویت‌های توسعه ملی است. این امر نیازمند مداخله فوری سیاست‌گذاران است.»

«شکاف عملکردی در دانشگاه‌های خصوصی، بار بیشتری را بر دوش دانشگاه‌های دولتی و دولتی غیرانتفاعی می‌اندازد.»

در نهایت، رسیدن به توازن علمی واقعی نیازمند اصلاح ساختاری در بودجه‌ریزی، تغییر نگاه به رشته‌های پایه و هدایت هدفمند ظرفیت‌های بخش غیردولتی به سمت رشته‌های مورد نیاز و کیفی است تا تولید دانش در کشور از مسیر صرفاً کمی خارج و به سمت کیفی تغییر جهت دهد.