بزرگ علوی؛ داستان‌نویس معاصر و تاثیر عضویت در گروه ارانی بر مسیر زندگی او

مروری بر زندگی و آثار بزرگ علوی

بزرگ علوی (۱۲۸۲-۱۳۷۵) یکی از چهره‌های برجسته و پیشگامان داستان‌نویسی جدید ایران است. او تحصیلات مقدماتی خود را در تهران به پایان رساند، اما مسیر زندگی‌اش تحت تاثیر پدرش، سیدابوالحسن، فعال مشروطه‌خواه، به آلمان کشیده شد. علوی در آلمان تحصیل کرد و تحت تأثیر فضای رمانتیسیسم ادبیات آنجا قرار گرفت. پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۰۷، مدتی به تدریس زبان آلمانی و ترجمه مشغول شد و با فضاهای روشنفکری تهران، از جمله ارتباط با صادق هدایت، آشنا شد و فعالیت ادبی جدی خود را در گروهی به نام “ربعه” آغاز کرد. نخستین اثر او، مجموعه داستان “چمدان” (۱۳۱۳)، او را در زمره نویسندگان نوین قرار داد.

نقطه عطف مهمی در زندگی علوی، دستگیری او در سال ۱۳۱۶ به اتهام عضویت در “تشکّل کمونیستی” و محکومیت هفت ساله زندان بود. این دوران پایه‌گذار مرحله جدیدی از آثار او شد. پس از آزادی، با انتشار “ورق‌پاره‌های زندان”، وی بنیانگذار “ادبیات زندان” در ادبیات داستانی ایران شناخته شد. اثر مهم دیگر او، رمان “چشم‌هایش” (۱۳۳۱) است.

• علوی نثر ساده و فارغ از لفاظی‌های زبان محاوره را در آثار خود حفظ می‌کرد.
• برخلاف هدایت، در داستان‌های علوی زنان حضوری فعال‌تر یافته و امکان بیان هراس‌ها و آرزوهای خود را می‌یابند.
• داستان‌های او اغلب دارای ساختار رازآمیز و کنش جست‌وجوگرانه شبیه به داستان‌های پلیسی هستند.
• او خود معتقد بود که پیوستن به گروه ارانی مسیر زندگی سیاسی‌اش را آغاز کرد و مانع رسیدن به حد مطلوب در نویسندگی شد.
• با وجود آثار ارزشمندی که خلق کرد، حسرت بزرگی را با خود داشت که نتوانست به جایگاه نویسندگی دلخواهش دست یابد، زیرا سیاست، زندان، و فعالیت‌های حزبی مانع خلأ او شدند.

حسن میرعابدینی اشاره می‌کند که: “حضور در آن جمع [محفل سیاسی] به رشد ادبی‌اش کمک کرد، اما شرکت در محفل سیاسی، جز حبس و تبعید ثمری برایش نداشت و سبب شد – چنان‌که خود می‌گوید – در نیمه راهِ نویسندگی بماند و به حد دلخواهش نرسد.”

علوی درباره تاثیر سیاست بر مسیر نویسندگی‌اش می‌گوید: “من همیشه سعی می‌کردم خود را از سیاست کنار بکشم، اما این سیاست بود که بر من دست می‌انداخت. با پیوستن به گروه ارانی زندگی سیاسیّ من بدون این‌که بخواهم آغاز شد... و سرانجام زندگی مرا به بی‌راه کشاند... و گسترش طبع قلم‌زنیِ مرا سد کرد.”

بزرگ علوی سرانجام در سال ۱۳۷۵ در برلین درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد، در حالی که حسرت خالی بودن چنته‌اش از آثار کامل‌تر، او را آزار می‌داد. آثار او همچنان منبع مطالعه پژوهشگران تاریخ معاصر و ادبیات داستانی ایران هستند.