زمان مناسب راز و نیاز با خدا از منظر آیتالله مصباح یزدی
بر اساس شرح آیتالله مصباح یزدی بر مناجات شعبانیه، راز و نیاز برای رفع مشکلات زمانی ممکن است که فرد ابتدا ظرف وجود خود را پاکسازی کرده و آمادگی دریافت مهربانی الهی را کسب کند.
راز و نیاز به درگاه خداوند: طهارت و آمادگی
آیتالله محمدتقی مصباح یزدی در شرح فرازی از مناجات شعبانیه به تبیین شرایط لازم برای مناجات مؤثر با خداوند پرداختند. ایشان تأکید کردند که یک فرد برای راز و نیاز کردن با خدا جهت رفع مشکلات، ابتدا باید «ظرف وجود خود» را پاکیزه سازد و آمادگی لازم برای دریافت الطاف الهی را فراهم آورد. این آمادگی شامل دوری جستن و توبه از اعمال گذشته، بهویژه دوران غفلت و بیخبری است. ایشان به عبارت «اِلهی فَلَمْ اَسْتَیْقِظْ اَیّامَ اغْتِراری بِکَ وَ رُکُونی اِلی سَبیلِ سَخَطِک» اشاره کردند که نشاندهنده اقرار به غفلت و اصرار بر مسیری است که به خشم الهی منتهی میشده است.
مرحله بعدی مناجات، اعتراف به بندگی و توسل به کرم الهی است: «اِلهی وَ اَنَا عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ قائِمٌ بَیْنَ یَدَیْکَ مُتَوَسِّلٌ بِکَرَمِکَ اِلَیْک». این اعتراف، بیانگر این حقیقت است که وابستگی ذاتی انسان به خالق، منشأ امید برای جبران گذشته است. نکته مهم دیگر، بیزاری جستن شدید از بیشرمی در برابر خداوند است؛ عبارتی چون «اِلهی اَنَا عَبْدٌ اَتَنَصَّلُ اِلَیْکَ مِمّا کُنْتُ اُواجِهُکَ بِهِ مِنْ قِلَّةِ اسْتِحْیائی مِنْ نَظَرِکَ» به معنای رها کردن شدید حالت بیحیایی است، مانند تیری که با فشار زیاد از کمان رها شده و هرگز باز نمیگردد.
- مراحل سلوک مناجات: انسان ابتدا باید از خطرات و آلودگیها حفظ شود.
- نیاز به پاکسازی: پیش از طرح خواستهها، باید آلودگیها برطرف و قلب از چرک غفلت پاک شود.
- نیروی دگرگونی («حول»): برای تغییر مسیر از نافرمانی به اطاعت، نیروی تغییر وضعیت (حول) لازم است که توسط خداوند اعطا میشود.
- تفاوت حول و قوّت: «حول» به نیروی لازم برای دگرگونی و حرکت از وضعیت قبلی (ضد وضعیت موجود) اشاره دارد، در حالی که «قوّت» برای ادامه حرکت در مسیر مطلوب به کار میرود.
- اثر غفلت: غفلت مانند سیاهی، تاریکی و تعفّن در قلب ایجاد میکند که نور محبت الهی آن را پاک میسازد.
«مناجاتکننده اوج و حضیضی داشت و حال به آن حدّ از نصاب رسیده که میتواند متن خواستههایش را مطرح کند و برای رفع مشکلاتش راز و نیاز کند. تا کنون ظرف وجود خود را تطهیر کرده، و اکنون آماده دریافت و جذب مهربانی شده است.»
«خدایا، عمری را به غفلت و بیخبری و مستی جوانی گذراندم... مگر آن وقتی که تو مرا بیدار کردی و هشدار دادی و متوجّه محبّت خود کردی و آنگونه شدم که تو خواستی.»
در نهایت، آیتالله مصباح یزدی توضیح دادند که انجام هر عمل ارادی نیازمند دو عامل است: نیرو برای انجام کار و آگاهی یا شناخت جهت حرکت. قلب انسان به عنوان جایگاه این نیرو، باید خالی از گرایشهای متضاد باشد. هنگامی که نیروی نفسانی یا عادت به گناه بر اراده فرد غلبه میکند، مبارزه دشوار میشود. لطف الهی در بیدار ساختن بنده است تا بتواند نیروهای شیطانی را مغلوب کرده و قلبش را از آلودگیهای غفلت پاک سازد، و پس از این طهارت است که زمینه حقیقی راز و نیاز برای دسترسی به کمال و قرب الهی فراهم میآید.
