بیان امیرالمومنین (ع): شناخت ذات افراد در دگرگونی روزگار
تحلیل حدیث شریف «فِی تَقَلُّبِ الاَْحْوَالِ، عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ» از امام علی (ع) که بیان میکند تغییرات و چالشهای زندگی، ماهیت حقیقی انسانها را آشکار میسازد و این اصل با آیات قرآن تأیید شده است.
شناخت حقیقت انسان در کوران حوادث
حدیث نورانی امیرالمؤمنین علی (ع) با عبارت «فِی تَقَلُّبِ الاَْحْوَالِ، عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ» یک اصل بنیادین در انسانشناسی و روانشناسی اجتماعی را بیان میدارد: ذات و گوهر حقیقی انسانها تنها در دگرگونی حالات زندگی آشکار میشود. این آموزه به ما یادآوری میکند که ظاهر افراد، موقعیت اجتماعی، یا حتی گفتار نیکو، معیار دقیقی برای ارزیابی شخصیت آنها نیست. شرایط یکنواخت، بستری فراهم میکند که انسان بتواند نقاب بر چهره حقیقی خود بزند؛ اما زمانی که چالشها، سختیها، ثروت ناگهانی، یا ضعف پیش میآید (تقلب الأحوال)، ارزشهای باطنی و اصالت وجودی فرد نمایان میگردد. این تحولات شامل تغییر از فقر به غنا، قدرت به ضعف، و برعکس است و هر موقعیتی که فرد را از حالت عادی خارج کند، میدان آزمایش خواهد بود.
تبیین مفهوم «تقلب الأحوال» و «گوهر الرجال»
«تقلب الأحوال» مفهومی گسترده دارد که فراتر از سختیها بوده و شامل تمام نوسانات زندگی است. در مقابل، «گوهر الرجال» یا «گوهر مردان» به معنای ذات حقیقی، اعتقادات راسخ و نهاد اخلاقی انسان است. این گوهر در شرایط عادی پنهان میماند ولی در بوته آزمایش سخت یا فرصتهای بزرگ، محک میخورد. برای مثال، آیا فرد در سختیها صبر میکند یا ناشکری؟ آیا در قدرت، عدالت را رعایت میکند یا دچار طغیان میشود؟
- آزمایشهای الهی سنت قطعی الهی برای تمایز صادقان از کاذبان است.
- شرایط متغیر (محکهای زندگی) ابزاری برای صیقل دادن روح و کشف ظرفیتهای پنهان است.
- ظاهر افراد در شرایط عادی لزوماً بازتابدهنده منش و شخصیت درونی آنها نیست.
- «گوهر» انسان در وفاداری به اصول، صبر بر مصائب و ایمان حقیقی تجلی مییابد.
- این شناخت برای خودسازی، جامعهسازی و انتخاب همراهان حیاتی است.
بر اساس تأکید قرآن کریم: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُوا أَن یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ /وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ» که به وضوح آزمایش بودن دگرگونیها برای آشکار شدن صدق ادعاها را بیان میکند.
واقعه تاریخی جنگ احد نمونهای بارز از این اصل است که پس از غلبه اولیه، تیم دچار تزلزل شد و خداوند فرمود این اتفاق برای «ابْتَلَاء» بود تا مشخص شود چه کسی دنیاگراست و چه کسی آخرتگرا.
در نتیجه، دگرگونی حالات، نه یک عامل مخرب، بلکه غربال الهی است. حکمت این آزمایشها نه تنها برای شناخت خداوند از ما، بلکه برای شناخت خودمان از خویشتن و دستیابی به رشد و تعالی روحی است. این بصیرت حاصل از پذیرش این حدیث، به ما کمک میکند تا در ارزیابی خود و دیگران، از فریب ظواهر بپرهیزیم و گوهر واقعی را جستجو کنیم تا در سختیها ثابتقدم باشیم و به کمال برسیم.
