آسیب‌های دوران نوجوانی و جوانی از دیدگاه نهج‌البلاغه

آسیب‌شناسی دوران جوانی بر اساس آموزه‌های امام علی (ع)

مطابق با نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام راهنمایی‌های حکیمانه‌ای برای فرزندشان، امام حسن علیه‌السلام، در مواجهه با خطرات دوران نوجوانی و جوانی ارائه داده‌اند. این آموزه‌ها تأکیدی بر لزوم حاکمیت عقل بر احساسات و پرهیز از دام‌های فریبنده دنیا دارند. شور و هیجان جوانی، اگر به درستی هدایت نشود، می‌تواند مسیر زندگی فرد را منحرف سازد. در این متن، شش آسیب اساسی که جوانان را تهدید می‌کنند، مورد بررسی قرار گرفته‌اند: غلبه احساسات بر عقل، فریب دنیا، تأثیرپذیری از دوستان ناباب، غفلت از تجربیات خردمندان، تکبر و خودبینی، و غرق شدن در لذت‌های زودگذر.

یکی از مهم‌ترین ریشه‌های آسیب‌پذیری، فقر ایمان و اعتقاد است. امام علی علیه‌السلام بر اصل توحید عملی تأکید دارند و می‌فرمایند: «أَلْجِئْ نَفْسَکَ فِی الأُمُورِ کُلِّهَا إِلَی إِلهِکَ فَإِنَّکَ تُلْجِئُهَا إِلَی کَهْفٍ حَرِیزٍ وَ مَانِعٍ عَزِیزٍ»؛ یعنی در تمام امور، خویشتن را به خدا بسپار تا در پناهگاه استوار الهی قرار گیری. جوانی که پیوند محکمی با خدا دارد، در برابر سختی‌ها صبورتر است و از لغزش به آسیب‌های اجتماعی در امان می‌ماند.

چالش ناپختگی و بی‌تجربگی

دوران جوانی با رشد سریع جسم و عواطف همراه است، اما عقل در این دوره به تدریج کمال می‌یابد. امام علی علیه‌السلام نادانی جوان را «بخشودنی» می‌دانند و در عین حال تأکید می‌کنند که دل جوان همچون زمینی بکر است که هر دانشی را می‌پذیرد: «إِنَّمَا قَلْبُ‌ الْحَدَثِ‌ کَالأَرْضِ‌ الْخَالِیَةِ مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْ‌ءٍ قَبِلَتْه». این ناپختگی گاه به قضاوت‌های شتاب‌زده و اعتراض گستاخانه به پدیده‌های جهان منجر می‌شود. ایشان توصیه می‌کنند که جوانان باید بپذیرند که درک بسیاری از مسائل نیازمند گذر زمان است و نباید نادانی خود را به نقص در نظام هستی نسبت دهند.

«فَإنَّکَ أَوَّلُ مَا خُلِقتَ بِهِ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمتَ وَ مَا أَکثَرَ مَا تَجهَلُ مِنَ الأَمرِ وَ تَحَیَّرَ فِیهِ رَأیُکَ وَ یَضِلُّ فِیهِ بَصَرُکَ ثُمَّ تُبصِرُهُ بَعدَ ذَلِکَ»

خطرات عجله و آرزوپروری

عجول بودن و بی‌صبری از ویژگی‌های بارز این دوره است. دو مسیر در برابر مشکلات وجود دارد: صبر و استقامت، یا اضطراب و شکایت. امام علی علیه‌السلام هشدار می‌دهند: «مَنْ لَمْ یُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ». همچنین، خیالبافی و آرزوهای دراز از دیگر تهدیدها هستند که مانع حق‌جویی و فراموشی آخرت می‌شوند: «أَمَّا طُولُ الأَمَلِ فَیُنسِی الآخِرَة». تکیه بر آرزوها چیزی جز «سرمایه کم‌خردان» نیست.

شش موضوع اصلی که نیازمند توجه هستند:

• تقویت توحید عملی و توکل به خداوند در تمامی امور.
• پذیرش محدودیت دانش جوانی و پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده.
• غلبه دادن صبر بر بی‌صبری و جزع در مواجهه با مشکلات.
• دوری از آرزوهای دور و دراز و هواپرستی که انسان را از حق باز می‌دارد.
• پرهیز از نگرانی بیش از حد درباره معیشت و رزق و روزی، با تکیه بر این اصل که «رزق بر دو قسم است: یکی آنکه تو آن را طلبی و دیگری آنکه آن تو را طلب می‌کند».
• رعایت اعتدال و احتیاط؛ پرهیز از ورود به شبهات و امور مبهم تا زمان کسب اطمینان.

«إیَّاکَ وَ الاتِّکَالَ عَلَی الْمُنَی فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْکَی»

در دوران فتنه و هجمه شایعات، پایبندی به احتیاط و کسب بصیرت حیاتی است. جوانان نباید بدون تحقیق، به‌ویژه در فضای مجازی، مطالبی را منتشر کرده و قضاوت کنند که می‌تواند پیامدهای تلخ و ناگواری به دنبال داشته باشد. تأمل در این آموزه‌های نهج‌البلاغه، نقشه راهی برای پیمودن صحیح مسیر کمال در دوران جوانی فراهم می‌آورد.