تحلیل جامعه‌شناختی «ایران بین دو انقلاب» اثر آبراهامیان

تحلیل جامعه‌شناختی تاریخ معاصر ایران

کتاب «ایران بین دو انقلاب» نوشته یرواند آبراهامیان یکی از متون پایه‌ای و مرجع در رشته‌های علوم اجتماعی و تاریخی محسوب می‌شود که تحلیلی جامع و ساختارمند از فرایند تحولات ایران از جنبش مشروطه تا انقلاب اسلامی (۱۳۵۷) ارائه می‌دهد. این اثر با رویکردی تحلیلی و با گرایش چپ، ریشه‌های عمیق اقتصادی، اجتماعی و ایدئولوژیک یک صد ساله تاریخ ایران را واکاوی می‌کند. آبراهامیان در این کتاب استدلال می‌کند که برای درک صحیح انقلاب ۱۳۵۷، مطالعه دقیق تحولات دوره میانی، به ویژه دوران حکومت پهلوی و فعالیت نیروهای سیاسی مانند حزب توده، جبهه ملی و گروه‌های مذهبی، ضروری است. تمرکز اصلی بر تعاملات متقابل دولت با طبقات اجتماعی گوناگون، از جمله زمین‌داران، بورژوازی نوپا، کارگران و روشنفکران و همچنین ایدئولوژی‌های رقیب است که در شکل‌گیری تاریخ پرتلاطم معاصر ایران نقش داشته‌اند.

ساختار کتاب به صورت تاریخی-تحلیلی تدوین شده است. نویسنده ابتدا زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی عصر قاجار و انقلاب مشروطه را مرور می‌کند، سپس به بررسی دوره رضاشاه و سیاست‌های متمرکزسازی و نوسازی آمرانه می‌پردازد. بخش محوری و اصلی کتاب به تحلیل دقیق دوره محمدرضاشاه اختصاص دارد؛ از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، ظهور و افول حکومت مصدق، تا تثبیت حکومت پهلوی دوم و تأثیر قدرت‌های خارجی. آبراهامیان با جزئیاتی دقیق به شکل‌گیری و فعالیت احزاب و گروه‌های سیاسی، به‌ویژه حزب توده ایران، و تعاملات آنها با حکومت می‌پردازد و در نهایت با تحلیل زمینه‌ها و چگونگی وقوع انقلاب اسلامی، پایان کار نظام پادشاهی را به تصویر می‌کشد. رویکرد نویسنده بر نقش تضادهای طبقاتی، مبارزات سیاسی و دخالت خارجی به عنوان عوامل تعیین‌کننده تأکید دارد و با استفاده از اسناد آرشیوی متعدد، روایتی مستند ارائه می‌دهد.

• تحلیل ساختاری مبتنی بر طبقات اجتماعی و نیروهای سیاسی کلید فهم تحولات ایران است.
• تمرکز بر دوره پهلوی و نقش احزاب در شکل‌گیری زمینه انقلاب.
• استفاده از منابع دست اول برای ارائه‌ی روایتی مستند و پیوسته.
• نقد و بررسی سیاست‌های نوسازی آمرانه دولت‌های پهلوی.
• اهمیت کتاب در ارائه چارچوبی آکادمیک برای تاریخ نگاری معاصر ایران.

آبراهامیان استدلال می‌کند که برای درک انقلاب ۱۳۵۷ ایران، باید تحولات دوره میانی، به‌ویژه دوران حکومت پهلوی و نقش نیروهای سیاسی همچون حزب توده، جبهه ملی و گروه‌های مذهبی را به‌دقت مطالعه کرد.

نثر کتاب، اگرچه آکادمیک و پرمحتواست، اما به دلیل وضوح بیان و انسجام منطقی، برای طیف گسترده‌ای از خوانندگان قابل فهم و جذاب است.

این اثر که ترجمه فارسی آن توسط احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی منتشر شده، به منبعی ضروری برای پژوهشگران تاریخ، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و مطالعات خاورمیانه تبدیل شده است. کتاب با به چالش کشیدن برخی روایت‌های رایج، درک عمیق‌تری از پویایی‌های درونی جامعه ایران و علل ناپایداری‌های سیاسی آن را میسر می‌سازد و تأکید مهمی بر عوامل ساختاری در تاریخ معاصر ایران دارد.