روایت روانشناسی که کتاب «ولایت فقیه» را به فرانسه ترجمه کرد

خاطرات مرتضی کُتُبی و ترجمه اثر امام خمینی

مرتضی کُتُبی، استاد برجسته روان‌شناسی اجتماعی دانشگاه تهران و یکی از افراد تأثیرگذار در تاریخ علوم اجتماعی ایران، در کتاب جدید خود به نام «گفتم از پیدا و پنهان» به روایت زندگی و تجربیات خود پرداخته است. کُتُبی که متولد سال ۱۳۱۱ در تهران است، مدارک عالی خود را در فرانسه کسب کرده و پس از بازگشت، فعالیت‌های آکادمیک و پژوهشی گسترده‌ای انجام داد. او به عنوان «پدر سنجش افکار» در ایران نیز شناخته می‌شود، زیرا نخستین نظرسنجی علمی کشور را در سال ۱۳۴۵ اجرا کرد.

نقطه عطف در روایت‌های او، دوران اقامت امام خمینی در نوفل لوشاتو فرانسه در پی انقلاب اسلامی ایران است. کُتُبی شرح می‌دهد که چگونه برنامه‌های علمی‌اش تحت‌الشعاع این رویداد تاریخی قرار گرفت و او به جای مطالعات دانشگاهی، برای خبرگزاری فرانسه مشغول به کار شد. این تجربه به او دیدگاهی عمیق نسبت به «فوت و فن» خبررسانی غربی داد و حساسیت او را نسبت به نحوه ارائه اخبار در رسانه‌های بین‌المللی برانگیخت.

ترجمه کتاب «ولایت فقیه»

یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های کُتُبی در فرانسه، ترجمه کتاب «ولایت فقیه» اثر امام خمینی بود. او این کار را به دعوت یک بنگاه انتشاراتی فرانسوی و با همکاری بریژیت حمیدی، استاد زبان فارسی، انجام داد. این ترجمه با هدف انتشار سریع دیدگاه‌های امام صورت پذیرفت، اگرچه کُتُبی بعدها اشاره می‌کند که این اثر مورد سوءاستفاده ابوالحسن بنی‌صدر قرار گرفت. کُتُبی با استفاده از یک دانشجو برای رفع ابهامات عربی متن، توانست ترجمه را به سرعت به سرانجام برساند و تعهد خود را به ناشر به موقع انجام دهد.

کُتُبی در خاطراتش به روش‌های زیرکانه و ابزارگونه انتقال خبر در خبرگزاری‌های غربی اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که چگونه اخبار مربوط به انقلاب ایران با مهارت‌های خاصی تنظیم و منتشر می‌شدند.

• کُتُبی هر روز نسخه‌ای از اخبار مربوط به ایران انقلابی را برای دفتر امام در نوفل لوشاتو ارسال می‌کرده است تا اطمینان حاصل شود اخباری که از نظر سیاسی برای آنتن‌های خبرگزاری ارزش خبری نداشتند نیز به اطلاع دفتر برسد.
• تجربه کار در خبرگزاری فرانسه، او را با «حیله‌های خبررسانی غربی» و فنون خبرسازی سریع آشنا ساخت.
• وی از سال ۱۳۴۶ تدریس روان‌شناسی اجتماعی را در دانشگاه تهران آغاز کرد و در سال ۱۳۴۹ برای کسب دکتری به فرانسه رفت.
• او همچنین در ترجمه آثار مهمی چون «غرب‌زدگی» جلال آل احمد به فرانسه نقش داشته است.
• کُتُبی پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۵۸، شور و هیجان مردم در دوران پساانقلاب را توصیف می‌کند.

کُتُبی در وصف کار در خبرگزاری فرانسه اظهار داشته است: «...من به چند فقره از روش‌های زیرکانه و ابزار مآبانه انتقال خبر و کاربردهای هنری متقاعد سازی و نیرنگ بازی، تحریف و القا در این کلان ابزار سلطه اشاره می‌کنم.»

او همچنین عملکرد خبرنگاران غربی را اینگونه خلاصه می‌کند: «...دروغ‌سازی و روایت‌سازی آن هم در بسیاری موارد، با روش‌ها و فنون علمی و شناختی، کار روزمره و خوراک شبانه‌روزی اکثریت خبرنگاران بنگاه‌های تجاری تبلیغاتی نظام‌های سلطه خبری شده است...»

در مجموع، کتاب «گفتم از پیدا و پنهان» نه تنها گزارشی از زندگی یک استاد دانشگاه است، بلکه پنجره‌ای رو به تحولات بزرگ سیاسی و فرهنگی ایران و نحوه بازتاب آن در رسانه‌های بین‌المللی ارائه می‌دهد و بر اهمیت نقش روش‌شناسی دقیق در علوم اجتماعی تأکید می‌کند.