سه عامل مانع از دعا از منظر صحیفه سجادیه

موانع استجابت دعا در دعای‌ دوازدهم صحیفه سجادیه

دعای دوازدهم صحیفه سجادیه که از امام سجاد علیه‌السلام مأثور است، عمدتاً بر محور اعتراف به گناه، درخواست برای بازگشت به سوی خداوند، و توبه متمرکز است. این دعا که شامل ۱۶ فراز است، به تبیین عوامل سلب توفیق از دعا، ویژگی‌های بندگان تائب، و صفات بهترین بندگان خدا می‌پردازد. یکی از نکات محوری این دعا، اشاره امام به موانعی است که انسان را از روی آوردن به آستان الهی بازمی‌دارد. امام سجاد (ع) بیان می‌کنند که سه خصلت اصلی مانع سؤال و دعا از خداوند می‌شوند، که ریشه در کوتاهی‌های بنده دارد. این موانع عبارتند از: تأخیر در انجام امری که خداوند به آن امر کرده است، شتاب به سوی عملی که خداوند از آن نهی کرده است، و کوتاهی در ادای شکر نعمت‌هایی که خداوند عطا فرموده است. این سه عامل باعث ایجاد حالتی از شرم و حیا در انسان شده که او را از دعا بازمی‌دارد.

در مقابل این موانع، امام یک خصلت را معرفی می‌کنند که انسان را به دعا و مناجات سوق می‌دهد: ‏توجه به فضل نامتناهی خداوند و خوش‌بینی مطلق به او. این تفضل خداوند است که هرگونه احسان او بی‌سابقه بوده و سبب می‌شود بنده با امید نیکو به درگاهش روی آورد و درخواست کند. این امر نشان می‌دهد که صرف نظر از گناهان و کاستی‌ها، باب رحمت الهی همواره گشوده است.

• تأخیر در امور واجب: انجام ندادن فرایض دینی در زمان مقرر.
• شتاب در گناه: ارتکاب اعمالی که خداوند از آن‌ها نهی کرده است.
• کفران نعمت: کوتاهی در شکرگزاری در مقابل نعمت‌های الهی.
• حجابی از جنس شرم: موانع ذکر شده حالتی از حیا در بنده ایجاد می‌کند که مانع دعاست.
• امید به فضل الهی: تنها عاملی که انسان را به دعا وادار می‌کند، شناخت عظمت بخشندگی خداوند است.

امام سجاد (ع) می‌فرمایند: «خدایا، مسلماً سه خصلت، مرا از درخواست از حضرتت مانع می‌شود و یک خصلت، مرا به جانب درخواست از تو پیش می‌برد.»

همچنین اشاره می‌کنند: «ای معبود من، اینک منم که به پیشگاه عزّتت ایستاده‌ام؛ ایستادن فرمان‌بردارِ خوار و بر اساس حیا و شرمم از تو درخواست‌کننده‌ام، درخواست‌کنندۀ بی‌نوای عیال‌وار.»

در نهایت، این دعا درس‌آموز است که حتی اگر انسان در انجام وظایف کوتاهی کرده، باید با اعتراف به کوتاهی‌هایش (مانند تأخیر در واجبات و شتاب در محرمات) و با تکیه بر حسن ظن به رحمت خداوند، مسیر توبه را پیش گیرد و هرگز از باب توبه ناامید نشود. تقویت این خصلت امیدواری، انسان را سبکبال کرده و با روی باز به سوی خداوند سوق می‌دهد.