اهمیت مصرف و تولید در اقتصاد اسلامی؛ فراتر از درآمد

مبانی فلسفی اقتصاد در مکتب اسلام

اقتصاد اسلامی صرفاً مجموعه‌ای از قواعد دخل و خرج نیست، بلکه یک فلسفه زندگی جامع است که دو بُعد اصلی یعنی «تأمین منابع» (کسب) و «به‌کارگیری منابع» (مصرف) را پوشش می‌دهد. این مکتب به همان اندازه که بر کسب روزی حلال و صداقت در معاملات تأکید دارد، بر نظام‌مندی مصرف و چگونگی استفاده از دارایی‌ها توجه ویژه‌ای مبذول می‌دارد. محمدحسن جعفری، کارشناس علوم قرآنی، تأکید می‌کند که رویکرد اقتصادی فرد، پایه‌ریز جهت‌گیری‌های فرهنگی، سیاسی و حتی سرنوشت معنوی اوست. تمرکز بر «اخلاق مصرف» به عنوان یک اصل حیاتی، اهمیت مدیریت سبک خرج کردن را تا حد تعیین‌کننده ۹۰ درصد ایمان بالا می‌برد.

اصول کلیدی در مدیریت منابع

یکی از بارزترین رهنمودهای دینی، پرهیز قاطع از اسراف و تبذیر است که صرفاً توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک انضباط اقتصادی برای حفظ منابع فردی و اجتماعی محسوب می‌شود. امام رضا (ع) اشاره دارند که خداوند اسراف‌کاران را دوست نمی‌دارد، که این خود هشداری جدی درباره مسئولیت‌پذیری در استفاده از نعمت‌ها است. معیار رفتار مالی مؤمن، همان‌طور که امام زین‌العابدین (ع) بیان فرمودند، «کم خرج کردن در زمان تنگدستی و بیشتر خرج کردن در دوران توانگری» است. این نشان‌دهنده توجه عمیق اسلام به مدیریت منابع در تمام فراز و نشیب‌های مالی است.

• اقتصاد صحیح به عنوان بخش اعظم اسلام تلقی می‌شود، چنان‌که پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «اقتصاد اسلامی، نه جزء از ده جزء اسلام است.»
• سلامت اقتصادی مبنایی برای سنجش میزان دین‌داری و پایبندی عملی به احکام الهی است.
• پرهیز از اسراف و نگاه به مصرف به عنوان یک اصل تربیتی بنیادین در تربیت ایمانی نقش دارد.
• پیامبران الهی خود الگوهای عملی اقتصاد سالم بودند و به کار و کسب مشغول بودند.
• مقابله با بی‌عدالتی اقتصادی مانند کم‌فروشی بخشی از مأموریت محوری پیامبران بوده است، چنانچه در مورد حضرت شعیب (ع) آمده است.

سیره پیامبران در کار و تلاش

برخلاف تصور رایج، اولیای الهی صرفاً به ارشاد مشغول نبوده و همگی در مشاغل دنیوی و کسب روزی از طریق کار فعال بودند. پس از هبوط آدم (ع)، کار و کوشش برای کسب رزق حلال به اصلی بنیادین تبدیل شد. امام علی (ع) با کشاورزی و حفر چاه در کنار اداره حکومت، الگوی عملی بودند و هرگز از بیت‌المال برای نیازهای شخصی استفاده نکردند. امام صادق (ع) نیز با وجود تدریس، از طریق کشاورزی امرار معاش می‌کردند، که سیره ایشان نمایشگر الگوی تمام‌عیار اقتصاد اسلامی است.

بر اساس آموزه‌های دینی، «اگر فردی بتواند حیات خود را بر اساس اصول اقتصاد سالم پایه‌ریزی کند... می‌تواند مطمئن باشد که حداقل به نُه بخش از احکام دین پایبندی عملی داشته است.»

امام زین‌العابدین (ع) معیار رفتار مالی مؤمن را بیان کرده است: «از اخلاق مؤمن است: کم خرج کردن در زمان تنگدستی و بیشتر خرج کردن در دوران توانگری.»

در نهایت، غفلت از اقتصاد سالم فردی و جمعی، به منزله نادیده گرفتن یک رکن اصلی از وظایف دینی و اخلاقی است، زیرا شالوده تمامی ابعاد دیگر زندگی بر آن استوار است.