زیباترین حیا از نگاه نهج‌البلاغه؛ شرم انسان از خویشتن

جایگاه رفیع حیا در اخلاق اسلامی بر اساس نهج‌البلاغه

بررسی آموزه‌های نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که حیا جایگاهی محوری در نظام اخلاقی اسلام دارد. امیرالمؤمنین علی (ع) حیا را به عنوان جوهره اخلاق اسلامی معرفی می‌کنند و بر اهمیت آن تأکید می‌ورزند. این خصلت نه تنها نشانه‌ای از ایمان است، بلکه به عنوان لباس اسلام قلمداد می‌شود؛ حدیثی نقل شده که «اسلام، عریان است، پس لباس آن، حیا است.» این بدان معناست که مسلمانی حقیقی بدون آراستگی به این زیور اخلاقی میسر نخواهد بود. امام علی (ع) در نامه‌ای به حارث همدانی هشدار می‌دهند که انسان باید از هر عملی که در پنهان انجام می‌شود و در آشکارا از آن شرم دارد، دوری جوید، که این خود دلالت بر اهمیت حفظ ظاهر و باطن در تقوای الهی دارد.

مراتب حیا: از خدا تا خویشتن

آموزه‌های علوی در نهج‌البلاغه به تبیین مراتب مختلف حیا می‌پردازند که شناخت آن‌ها برای کمال اخلاقی ضروری است. در میان این مراتب، دو سطح از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند:

• برترین حیا؛ شرم از خداوند متعال: امام علی (ع) می‌فرمایند: «أَفْضَلُ اَلْحَیَاءِ اِسْتِحْیَاؤُکَ مِنَ اَللَّهِ.» برترین نوع حیا، شرم داشتن انسان از خداوند متعال است. این درجه از حیا، ناظر بر این حقیقت است که انسان هرگز از نظارت الهی غافل نباشد، به ویژه در کناره‌گیری از گناهانی که شاید در خفا انجام پذیرند.
• زیباترین حیا؛ شرم از خود: در مرتبه‌ای دیگر، حضرت امیر (ع) به مقام والای نفس انسانی اشاره کرده و می‌فرمایند: «أَحْسَنُ اَلْحَیَاءِ اِسْتِحْیَاؤُکَ مِنْ نَفْسِکَ.» زیباترین حیا، شرم داشتن از خویشتن است. این بدان معناست که جایگاه و منزلت انسانی ایجاب می‌کند که فرد در مواجهه با خطاها و لغزش‌ها، به حقیقت وجودی خود و جایگاهش در عالم هستی بیندیشد و از ناپسند بودن عمل نسبت به ساحت نفس خود شرم کند.

«هر دینی را خُلق و خویی است، خوی اسلام شرم است.»

این تأکید بر شرم از خود، می‌تواند ریشه عبارت رایج «از خودت خجالت بکش» باشد که اشاره‌ای عمیق به حفظ کرامت ذاتی انسان دارد. تمرکز بر این مرتبه از حیا، می‌تواند مقدمه‌ای برای رسیدن به مرتبه برتر، یعنی حیای از خالق، فراهم آورد.

«از هر کاری که در نهان انجام می شود و در ظاهر شرم آور است حذر کن.»

در نتیجه، حیا به مثابه یک اصل اساسی در رفتار اسلامی، انسان را از دو سطح بیرون (خدا) و درون (نفس) مورد بازخواست قرار می‌دهد تا همواره در مسیر اعتدال و تقوا گام بردارد و از عریان شدن در برابر خالق و خود خویش بپرهیزد. این فضیلت، زینت‌بخش هویت اسلامی و ضامن تعالی فردی و اجتماعی است.